Ертөнцийн төгсгөл эхлээгүй байна
2013 оны 8 сарын 21
Монгол Үндэстний тусгаар тогтнолын их баатар, Дамдины Сүхбаатарын ач хүү, манай шинэ цагийн банк санхүүгийн том мэргэжилтэн Дүгэрсүрэнгийн Сүх-Эрдэнэтэй “Үндэсний шуудан” сонины тоймч Х.Бүрэнтогтохын ярилцсныг Уншигч танд толилуулья.

- Бидний ардчиллын тухай ойлголт 23 жилд янз янз болж ирлээ.
- Монголд 20 гаруй жилийн хугацаанд нийгмийн ардчилал тогтчихлоо. Одоо бол улс төрийн хүрээнд голчлон хоёр намынх болчихлоо шүү дээ. Энд өрсөлдөөн, сөргөлдөөн явж байна. Бие биенээ дарах тийм байдалд орчихсон. Үүнээсээ үүдээд Монгол улс маань хаашаа ямар чигтэй, дүр төрхтэй хөгжих вэ гэдэг ойлголт бий болоогүй байна.

- Хөгжлийн модель гэж яриад байдаг тэр нь бий болоогүй гэсэн үг үү?
- Модель гэхээсээ өмнө эхлээд ядаж зүг чигийг нь гаргасан юм байх хэрэгтэй. Зөвшилцсөн ойлголт. Агаарт байгаа нь уул уурхайн орлогоос авах боломж бий боллоо гэсэн нэг тийм юм. Жишээ нь, пуужингаар бол газрын татах хүчнээс тасарч чадах чадал суулаа гэсэн ойлголт бий болжээ. Энэ нь хөгжилгүй, мөнгөгүй байдлаас тасрах хүч өгөхтэй адил юм. Хэрвээ ийм байдал ирвэл сайн хэрэг. Өнөөдрийн байдлаар Төр засаг нь нэгдмэл бодлоготой байгаа эсэх нь тодорхойгүй байна. Бүр МАНАН-гийн хамтарсан засгийн үед ч ийм дүр зурагтай байсан. Одоо бизнесменүүдээ хуваагаад авчихсан. Ийм сонин тогтолцоонд орчихлоо. Хоёр намын аль нэг нь гарч ирвэл  “Би л хөгжүүлэх ёстой” гээд нөгөөгийнхөө хийж ирснийг үгүйсгэдэг.

- Уралдааны маягтай
- Харин уралдаан болчихоод байна. Энэ уралдаан чинь ардчилал биш байхгүй юу

- Тэгэхээр энэ улс төрийн намуудын дийлдэшгүй амбици ямар механизмаар дарагдаж байх ёстой юм. Нэг нь гарч ирээд нөгөөгийнхээ хийснийг ёс юм шиг жил хэртэй буруутгадаг. Тэгээд үлдсэн хоёр жил хэртэйд нь ингэс тэгэс гэж байтал сонгуулийн жил болоод шоудаж эхэлдэг.
- Барууны хөгжсөн орнуудад улс төрчдийнх нь толгойд үе үе дамжаад шингэчихсэн нэг ойлголт байдаг. Тэр нь бид шийдвэр гаргагчид биш ээ. “Энэ бодит эдийн засаг маань өөрөө шийдвэр гаргадаг” гэсэн ойлголт. Тэгэхээр тэр бодит эдийн засагтаа аль болох садаа хийхгүйгээр барахгүй түүндээ захирагдах. Нийгмийн чанартай арга хэмжээнүүдийг бодит эдийн засгаас гарсан мөнгөөрөө хэрхэн шийдэхийг л хэлэлцдэг. Ерөнхийдөө л ийм.

- Гэтэл манайхан?
- Манайхан бол бодит бизнес рүүгээ ороод байна. Бодит эдийн засагтаа туслах гэдэг ойлголтоор садаа болоод байна.

- Хуучин социализмын үед Төр засаг нь шууд бодит эдийн засгаа жолооддог байсан. Өмч нь социалист байсан. Одоо өмчийн хэлбэр нь өөр ч гэсэн дээрээс нэгэн жигд удирдаад байвал ялгал үгүй биз дээ?
- Өнөөдрийн Засгийн газрын алдаа бол эдийн засгаа авч явна гээд бүр микро түвшин рүүгээ уначихаад байна шүү дээ. Макро эдийн засгийн ойлголт оргүй хаягдсан. Макро түвшингийн ойлголт. Дэлхийн эдийн засаг юу болж байна. Хоёр хөрш яагаад байгаа билээ. Тэдэнтэй хаана нь хамтрах вэ? Хаана нь мэхийг нь дагуулах вэ? Хаана нь хариу мэх хийх вэ? гэх мэт. Гэтэл үндсэндээ хоёр хөршийн асуудлыг бол та нарын сонин хэвлэлийнхэнд тушаачихсан шүү дээ. “Муусайн оросууд ингэж байна”, “Муусайн хятадууд тэгж байна” гээд л уг мухаргүй, бодлого шийдвэргүй шуугиад байх нь тэр. Уг нь эхлээд энэ хоёртойгоо ам хэлээ олох нь чухал байхгүй юу.

- Бид чинь  энэ хоёртой бүү хэл дотроо ам хэлээ олж чадахгүй байгаа шүү дээ.
- Хоёр хөрштэй учраа олж байж энэ хямралаас гарна.

- Хямралаас гарах эхний алхам юу вэ? Нэг, хоёр, гурав...
- Бид чинь буруутанг эхэлж эрдэг.

- Энэ бол бидний дадал.
- Буруутан нь эрх баригчид. Тэр Ардын намынхан гэдэг утгаараа ч биш. Ардчилсан намынхан гэдэг утгаараа ч биш. Тэр хоёрын дийлэнх олонх болж байгаа УИХ. УИХ маань гүйцэтгэх засаглалаа ч барьж чадахгүй, түүндээ уусчихаад байна. Энэ нь юм цаашаа явахгүй байхын эхлэл. Сайд дарга нараа сонгож чадахгүй. Бүлэг, фракцын сонирхлын ойлголтоор явдаг болжээ. Ийм байдлаар гүйцэтгэх засаглалаа сонгохоор эдийн засгийн макро, микро ойлголт байтугай манай засаг гүйцэтгэлийн чадвартай байна уу, үгүй юу гэдэг ойголт чухал байна.

- Эдийн засгийн хөгжлийн хамгийн чухал элемент чинь хяналт юм биш үү?
- Хариуцлага тооцож чадахгүй байна. Тэр дотор чинь тэр хяналт чинь орно. Бүгд давхцаад явчихна. Улс төрийн өрсөлдөөний ойлголт нь төлөвшөөгүй. Юуны төлөө бид өрсөлдөж, тэмцэлдэж байгаа билээ гэдэг нь тодорхойгүй. Уг нь уул уурхайн орлогоосоо “газрын татах хүч”-ээс салах нь гэсэн ойлголт байсан ч тэр уул уурхайгаа дараад хаячихлаа шүү дээ. Оюутолгойгоо дарчихсан. Тавантолгойгоо төлбөрийн чадваргүй хүмүүст өгөөд хэцүү болгочихсон. Өнөөдөр Ерөнхий сайд нь Тавантолгойг хэцүү болчихлоо гэж ойлголоо. Энэ дампуурал чинь цаашдаа ингэж  хураагдвал аюултай. Дээр нь М-Си-Эс “Энержи ресурс” гээд төмөр зам тавих гээд байтал бүгдийг нь булаагаад авчихсан. “Дорнын говь”-ийн төмөр замын асуудал ч зогсчихсон. Энэ бүхэн чинь Монгол хүнтэй л холбоотой. Тэр тусмаа улс төрчдийн үйл ажиллагаатай холбоотой.  Хоёр том намын нөхдийн толгойд нь улс орны хөгжил, ирээдүйн хөгжил гэсэн ойлголт бүрэн гүйцэд төлөвшөөгүй байна.

- Цаг хугацаа, боломж биднийг хүлээхгүй. Одоо тэгээд яах вэ?
- УИХ өөрөө өөртэйгэй хэлэлцэх, ярих.

- Хамгийн түрүүнд юу хийх ёстой вэ? Боловсон хүчний асуудал ч гэдэг юм уу?
- Боловсон хүчний асуудал хамгийн түрүүнд байна. Саявтархан Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн түвшинд төрийн гурван өндөрлөгийн “экс”-үүдийг цуглуулаад хуралдсан. Миний бодлоор  бол тэнд бодит эдийн засагтаа оролцохгүй байх, засгийн газрын үйл ажиллагаандаа үнэлэлт дүгнэлт өгсөн болов уу. Хүмүүсийг солих, эсэхийг нь яриад, мөн Оюутолгойгоо ажлуулах эсэхээ яриад шийдчихмээр байгаа юм. Гэтэл өнөөдөр Их хурал дээрээ хоёр гурван намын зөрчилдөөн байдаг. Засгийн газраас нэг зөвлөл гаргасан тэр нь бас учраа олохгүй байх шиг.

- Хямралын үед Монголбанк үүрэг роль хямралын үед ямар байх ёстой вэ?
- Мөнгөний бодлого гэдэг чинь хүний цусны эргэлттэй адилхан эд шүү дээ. Хүний биений бүх хэсэгт цус хүрч байж хүн эрүүл саруул явна шүү дээ. Би мөнгөний мэргэжилтэй хүн учраас энд их дураараа авирласан юм харагдаад байгаа юм. 1.8 их наяад төгрөгнийн хөтөлбөрүүд гээд юм гаргаад ирлээ. Үнэ тогтворжуулах, махных, бензинийх, тээврийн логистикийг сайжруулах гээд. Энэ бол Монголбанкны хийдэг ажил биш. Хуулиараа ч арилжааны салбар луу Монголбанкийг орохыг хаасан байдаг. Хоёрдугаарт 1.8 их наяад төгрөгийнхөө эх үүсвэрийг заагаагүй. Монголбанк валютын нөөцтэй байдаг. Түүнийг дураараа ашиглах ёсгүй. Эрх нь ч байдаггүй. Хоёрдугаарт эх үүсвэр нь юу байж болох вэ гэвэл мөнгө хэвлэх асуудал. Өөрөөр хэлбэл, шинэ мөнгө бодит эдийн засагт оруулах. Энэ асуудал Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэлд байдаг эсэхэд би эргэлзэж байна. Шинээр мөнгө гүйлгээнд гаргах асуудлыг Их хурал мэдэх ёстой. Тийм ч учраас Засгийн газрын түр хугацааны бонд гаргах шийдвэрийг Их хурал гаргадаг. Төгрөгний ард ямар нэгэн үнэт зүйл байх ёстой.Валютын нөөц дууссан гэж байгаа. 4.1 байхаас 1хэд болчихлоо гэнэ вэ. Зарчмын хувьд бол байх л ёстой зүйл. Яагаад гэвэл нүүрсний экспортоос болоод бий болох эд.

- Энэ чинь гадаад худалдааны алдагдал гэсэн үг үү?
- Гадаад худалдааны алдагдал 900 гаруй сая доллар.Тэр орчим. Тэгээд бусад шалтгаан байгаа. Монголбанкны “Төгрөг нь Монгол улсын өмч, бусад үнэт зүйлсээр баталгаажна” гэсэн утгатай мөнгө бид социализмын үед гаргаж байсан. Тэр маань юу болж байна. Тэр үүрэг маань Монголбанкинд байхгүй болчихсон учраас энэ бичилт байхгүй болчихсон юм уу. Төгрөг бол тодорхой үнэтэй байх ёстой.

- Манайхан валютын интервенци хийхгүй байна.Энэ тэрээ гээд манай жирийн иргэд хүртэл их ярих юм. Энэ чинь юу гээчийн үйлдэл юм бэ дээ?
- Интервенци гэхээсээ өмнө түрүүчийн хэлсэн зүйл дээрээ тогтож ярья. Монгол төгрөгийг бодит үнэт зүйлтэй тэнцүүлэх үүрэг нь Монголбанкны үүрэг.

- Нэгдүгээр үүрэг.
- Нэгдүгээр үүрэг. Би банкин дээр очоод л валют авна аа гэх юм бол Монголбанк үг дуугүй худалдах үүрэгтэй. Энэ бол интервенцээс өмнөх асуудал. Интервенци гэдэг маань бол ханш буруу хөдөлгөөнд ороод явчихаар, эсвэл төгрөгийн ханш хэтэрхий чангараад долларынх хэт уначихаар бий болж  байна.

- Японд л ийм юм болдог гэсэн. Иений ханш хэтэрхий чангарч гэнэ ээ ч гэдэг юм уу.
- Тийм. Тэгвэл хурдхан шиг иенээ зараад доллар авъя гэдэг ч юм уу. Иенийхээ илүүдлийг татаж авъя гэсэн ойлголт. Ханшны нөлөөлөл дээшээ ч бай, доошоо ч бай бодит эдийн засагт сөрөг нөлөөлөл гарах нь ээ гэсэн үед интервенци хийх асуудал гарч ирдэг. Манайхан валют хомсдохоор л Монголбанк зарах нь гэсэн ойлголтоор яваад байгаа юм. Монголбанк төгрөг байхад түүнийг валют, алт, өөр үнэт зүйлээр нөхөж өгөх ёстой гэдгийг л хамгийн түрүүнд авч үзэх ёстой. Ханшны хөдөлгөөн бодит эдийн засагтаа яаж нөлөөлөх вэ гэдэг хоёр дахь үе шатны асуудал. Төгрөгний худалдан авах чадвар, бүтээлч чадавхийг хангаж байх ёстой. Түүнийгээ бодит эдийн засагтаа нийцүүлэх ёстой. Энд л тэр интервенци гэдэгт яригдана. Энэ хэмжээнд манайд интервенцийг ярихгүй байна. Монголбанк тэр байтугай албан ёсны бодлого дотроо бид ханшны бодлого явуулахгүй, инфляцийг онилсон бодлого явуулна гэсэн хачин юм яриад байгаа юм. Инфляцийг яах гэж онилоод байгаа нь бүү мэд. Мэргэжилтэн хүний хувьд хэлэхэд инфляцийг онилох шаардлага Монголбанкинд байхгүй. Инфляци бодит эдийн засгийн хоорондын харицааг л харж байх шаардлага байгаа болохоос.

- Инфляци гэдэг чинь нийт эдийн засгийн асуудал биш юм уу?
- Инфляци гэдэг маань эдийн засгаасаа илүү улс төрийн асуудал.

- Тийм гэж үү? Яагаад? Ядаж улс төр, эдийн засгийн асуудал байлгүй дээ.
- Тийм. Яагаад гэвэл инфляци гэдэг чинь иргэн бүрийн халаасанд нь байдаг асуудал л даа. Хүний хэрэглээг багцаар тооцдог. Түүний үнийг төгрөгийн худалдан авах чадвараар тодорхойлдог.

- Өчигдөр 10 өндөг авч болдог байсан бол яг тэр мөнгөөрөө өнөөдөр 9 өндөг авч байвал байдал шал өөр болно.
- Тийм. Энэ нь нийгмийн чанартай хүний худалпдан авах чадварыг шинжсэн ийм үзүүлэлт. Инфляци буурчихсан гээд байгаа юм. Найман хувь болчихсон гээд. Түүнд би итгэхгүй байна. Яагаад гэвэл миний авдаг цалин түрүү сард надад хангалттай хүрдэг байсан бол өнөөдөр хүрэхгүй байна.

- Жирийн иргэд хар тоймоор яриад байна л даа. Үгүй энэ 10000 төгрөгтэй дэлгүүр ороод овоо юм аваад байдаг байсан бол өнөөдөр бараг юу ч авч болохоо байлаа гэж. 
- Тэгэхээр Монголбанк инфляцийг “онилох” аргачилалаа буруу сонгоод байна. Эсвэл улс төрийн үүднээс нийгэмд зарлахдаа худлаа зарлаад байна. Хуурч байна.

- Инфляцийг хуурч зарлах нь эцэстээ ямар аюултай юм бэ?
- Нэг сүртэй аюулыг харахгүй байна.

- Тэгвэл нийгмийг тайтгаруулаад амар юм биш үү?
- Нийгмийг тайтгаруулах л улс төрийн арга л яваад байна гэж бодож байна. Хүмүүсийн цалин өдрөөс өдөрт хүрэлцэхээ байлаа гэцгээж байна.

- Таны цалин яаж байна?
- Минийх ч адилхан. Гэтэл Монголбанк инфляцийг нэг оронтой тоонд оруучихлаа гэж байна. Би үүнийг худлаа ярьж байна гэж бодож байна. Үнэнийн өсөлт хэнд ч ойлгомжтой байна. Мянган хүнд тандалт хийхэд мянгуулаа л тэгж хэлэх байх.

- Анх Ардчилсан хувьсгал мандаж байхын цагт Ардчилал ялчих юм бол бид баян тансаг амьдрах юм шиг ойлгож иржээ. Гэтэл ертөнцөөр дүүрэн ардчилсан гэсэн гуйлагчид байна. Тэгэхээр ардчиллын хөгжил, эдийн засгийн хөгжил хоёр чинь хоёр өөр ойлголт юм биш үү? Зах зээл гараад л хоорондоо өрсөлдөөд л баллаад өгөх юм яригдаж байсан. Бар, тигр ч болно гэл үү. Гэтэл манайх нэг л явж өгөхгүй байна. Та ч бас ардчилалын алтан харайцай нарын нэг байх.
- Ардчилал гэдэг бол нийгмийн ардчилал. Эдийн засгийн ардчилал. Улс төрийн ардчилал гээд ялгаатай зүйлүүд байна.

- Эрх зүйн түвшний ардчилал.
- Эрх зүйн орчны ардчилал гээд. Ардчилалыг томоор нь ярих юм бол иргэн хүн чөлөөт сонголт хийх эрх гэж ойлгож болно. Эдийн засаг дээр гэхэд хэрэглээний зүйлээ сонгох. Бүтээлч үйл ажиллагааны чиглэлээ сонгох. Энэ нөхцөлүүд бий болчихсон. Харин эдийн засгийн шийдвэр гаргагчид маань тэр эдийн засгийн ёс жамыг гажуудуулж байна.  Иймд тэр нь ериэд оны хувьсгалын зорилтод нөлөөлж байна.

- Хувьсгал уу, хувьсал уу?
- Хувьсгал гэхэд ер нь илүүдэхгүй. Хуарангийн социализмын үед хүн ямар ч  эрх, эрх мэдэлгүй байв.

- Эрх, эрх мэдэл бас ч ямар нэг хэмжээгээр байсан л даа. Хязгаарагдмал, боогдмол гэх юм уу?
- Сонголтгүй байсан. Улс төрийн үүднээсээ нэг засаг төр өөрөө өөрийнхөө үйл ажиллагаанд дүгнэлт хийгээд “энэ чинь болохгүй юм байна шүү” гээд шилжүүлээд явсан нь хувьсгалын үр дүн.

- Та бол ардчилагч хүн мөн үү?
- Ер нь үзэл санааны хувьд тийм байх аа. (инээв) 
Энэ үед “Үндэсний шуудан” сонины Ерөнхий эрхлэгч Б.Ганболд ярианд оролцов.

- Ганболд эрхлэгч ардчилагч мөн үү? (инээлдэв)
- Би ардчилагч биш гэж Ганболд эрхлэгч хэлэв. (инээлдэв)
Д.Сүх-Эрдэнэ,

- Совесть эрх чөлөө талаасаа Ганболд ардчилагч мөн. Харин тухайн үед харъяалагдаж байсан улс төрийн хүчний хувьд үгүй л байсан болов уу.  (инээлдэв)
- Ганболд эрхлэгч Та хоёр юугаараа ялгаатай юм бэ? (инээлдэв) Сүх-Эрдэнэ гуай, бүх хүн тань шиг ардчилагч болчихвол улс орон хөгжөөд өгнө биз? (инээлдэв)

- Наадахь чинь хэтэрхий философжсон асуулт байна.

- Тэгвэл хойшлуулъя.
- Тэр нь дээр. Үндсэн яриандаа эргэж ороход өнөөдөр бодит эдийн засгийн хүрээнд аливаа юмыг түүнтэй, үүнтэй ингэж ярьж, тийм шийдвэр гаргуулж бүтээнэ ч гэдэг юм уу  ийм болчихож.

- Аргагүй шүү дээ. Дотоодын нийт бүтээгдхүүний 45-аас илүү бараг 50 гаруй хувийг Төр засаг өөртөө шингээж байна шүү дээ. Тэгэхээр төр гэдэг маань хамгийн том худалдан авагч болж байна. Тэр утгаараа хамгийн том зохицуулагч болж таар аа.
- Ер нь эдийн засаг гэдэг хүний ухамсраас тэр болгон шалтгаалаад байдаггүй. Өөрийнхөө хуулиар явах ёстой. Эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэр гээд л зовлон их бий.

- Дээрх байдлаас  үзэхэд ДНБ-тэй холбогдож төржсөн эдийн засгийн зохицуулалт яваад байгаа юм биш үү?
- Төржсөн эдийн засаг гэхээсээ илүү эдийн засагт оролцох төрийн оролцоо хэтэрчихээд байгаа юм. Тэгээд төржсөн юм шиг харагдаад байгаа хэрэг. Яг нарийндаа эдийн засаг дотроо өмчлөлөөр нь ярих юм бол хувийн хэвшил хамаагүй үүрэгтэй давамгайлж байгаа шүү дээ.

- Эдийн засагт оруулж байгаа хувь нэмэр нь 85 хувьд хүрсэн байдаг гэсэн.
- Гэтэл шийдвэр гаргалт нь төрийн оролцоо, төрийн зохицуулалт, янз бүрийн лиценз олголт нэрээр 50,60 хувийн оролцоо ороод байна. Төрийн оролцоог багасгах шаардлагатай.

- Яаж багасгах вэ? Төрийн оролцоог “багасгах” гэдэг чинь ердөө л үг байна. Уг нь механизм байх ёстой доо.
- Төрийн элдэв зөвшөөрөл, лиценз олгодог систем буруу юм аа гэдгийг аль 90-ээд оноос ярьж байсан ч түүнээ бууруулаагүй. Намууд хоорондын зөрчлийг багасгах. Түүнээс улс төрийн шийдвэрийг бодит эдийн засагт тулгадаггүй байх. Аливаа шийдвэр,  гэрээ, хэлцэл нь тогтвортой байх. Тэгээд энэ тендер мендер нь байх ёстой юм уу, үгүй юм уу. Тендер бол хариуцлагын тогтолцоог бий болгохгүй байна. Миний бодлоор, олон улсын байгууллагууд, валютын сан, дэлхийн банк, хөгжлийн банкууд азийн банк, эд чинь тендерийг өнөө улс орныхоо оролцох сонирхолыг бүрдүүлэх үүднээс анх зохиожээ. Гүйцэтгэгч томоохон өнөө Америк, Япон, Германы компаниудаа сонгон шалгаруулах зорилготой юм уу гэсэн ойлголт.

- Манайд тендерийг үнийн зохицуулалтаар хэмждэг. Хамгийн хямд үнийн зохицуулалтаар зохицуулдаг. Хамгийн хямдаас хямдыг нь авахаар хамгийн муугаас мууна бүтнэ биз дээ? 
- Миний ойлголтоор тендерийг ер нь болиулах. Барилга байшин, аливаа бүтээн байгуулалттай холбоотой тендер явахад захиалагчийн хариуцлага, гүйцэтгэгчийн хариуцлага их чухал. Чи бид хэт нарийн юм рүү орчихлоо л доо. Захиалагч нь төр байгаа тохиолдолд бэрхшээлтэй. Төр бол нэг хоёр хүнээр, эсвэл нэг төрийн байгууллагуудын төлөөлөлтэй комиссоор дамжуулаад тухайн обьектыг хүлээн авдаг. Тэд захиалагчийн хариуцлагыг үүрч чадах уу? Үгүй шүү дээ. Хувийнх бол чанаргүй юмыг хямдхан юмаар авна гэж бодохгүй шүү дээ. Захиалагчийн хариуцлагаа хаагуур юугаар зохицуулагдах юм бэ гэдгээ бодохгүй бол тендер хэзээ ч олигтой юм авчирахгүй. Захиалагчийн хариуцлагын тогтолцоо сайн байхад тендерийн комиссын шаардлага байна уу?!

- Та бол Д.Бямбасүрэн гуайн Засгийн газар анх өмч хувьчлах үед тэр хувьчлалын концепцийг бичилцсэн хүн гэж түүхэнд үлджээ. Өнөөдөр тэр цэнхэр, ягаан тасалбараар хувьчлагдсан социализмын том том үйлдвэрүүдын эзэд ганц хоёр хүн болчихлоо. Ингээд өнөө олигарх, магнат юу байдаг юм үүслээ гээд яриад байгаа
- Социализмын дараа Концепцийн хувьд төрийн өмчийг задлахдаа сэтгэхүйн хэмжээнд задлах нь эхний зорилго байсан юм. Бүх хүнд энэ өмчийг жигд хувиарлалаа. Үүнээс хойш иргэд маань бодит эдийн засагтаа нэг гараанаас оролцох боллоо шүү гэсэн хэрэг. Тэр зорилтондоо хүрсэн.

- Тийм ээ, бид бүгдээрээ өмчтэй боллоо гэж бодох зорилтдоо хүрсэн.
- Төр засгийн гарыг харахгүй боллоо шүү гэдэг ойлголт чинь хамгийн чухал байсан байхгүй юу. Тэр үедээ манай үйлдвэрлэл гэж сүртэй юм байгаагүй юм даа. Хүмүүсийн бүтээлч үйл ажиллагааны үрээр тухайн үед элгээрээ хэвтсэн гэгдэж байсан эдийн засгаа босгож чадсан. Ганзагын наймаачнаас авхуулаад хүмүүс бодит эдийн засагтаа оролцож ирсэн. Уг нь улсын төсвийн 50-иас илүү хувь нь зээлээр явдаг байсан эдийн засаг шүү дээ. Тэр зээл нь нэг хоногийн дотор тасарсан. Одоо өөрсдөө яв аа л гэсэн. Би Бямбасүрэн гуайд өмч хувьчлал бол цэвэр сэтгэхүйн чанартай үйлдэл болох нь иймд Чехийн вариантаар хийе гэсэн. Бямбасүрэн гуай ч яг тэр утгаар нь ойлгож авсан болов уу.

- Өмч хувьчлалыг зөвхөн сэтгэхүйн эргэлтийн төлөө хийх ёстой биш биз дээ. Хүмүүсийг өмчтэй болгох үндсэн зорилготой биз дээ?
- Шудрага ёсны тухай ойлголт байна. Шудрага ёс гэдэг тодорхой цаг хугацаанд шаарддагдсан үнэнийг шудрага ёс гэдэг юм.Тодорхой цаг хугацаа, тодорхой нөхцөл байдалд. Хүн төрөлхтний түүхэн үнэн чухал. Гэхдээ шудрага ёс гэдэг тухайн богино богино хугацаанд хүчинтэй. Социализмд ч өөрийн гэсэн шудрага ёс бий шүү дээ. Адил тэнцүү амьдрана. Гэтэл тэр нь бодит үнэнд нийцэх үү? Үгүй юу. Залхуу, юм бүтээж гаргадаггүй хүн нөгөө ажилсаг, бүтээлч хүнтэй адилхан амьдрах ёсгүй. Бүр байгалийн ёсоор бол адилхан үржих ёсгүй. (инээлдэв) Харгис юм хэлчихлээ. Тэгэхдээ бол үнэн байхгүй юу.

- Хөгжлийн моделийн тухай яриа алга. Зүг чигийн асуудал байна. Таны ярианаас. Манайхан Азийн таван бард хүрнэ гэдэг байв. Одоо бид хөгжил ярихаар Норвегид ийм байдаг, Сингапурт ийм байдаг, Америк, Шинэ Зеланд, Герман, Солонгост ийм байдаг  гээд тухайн үеийн сэтгэгдлээрээ баахан юм хамж шимээд цуглуулдаг. Гэтэл тоног төхөөрөмж нь япон, солонгос, хятад гээд үхрийн бөөр шиг элдэв юм цуглуулаад хийчихсэн нэг л явдаггүй цахилгаан станц манайд байна л даа.
- Хувь хүнтэй адил Монгол гэдэг улс цорын ганц. Тиймээс энэ тэндээс жишээлж авчираад юм хийнэ гэдэг бол буруу. Монгол улс агуу том хоёр хөршийн дунд оршин тогтдогоороо өвөрмөц. Сүүлийн үед Киргиз гээд ганц хоёр улс бий боллоо. Хүн төрөлхтний түүхэнд оруулсан гавъяагаараа бол Монгол бол бүр хосгүй. Тэр хөгжлийн модель гэдэг бас сэтгэхүйн асуудал байгаа юм. Энэ нийгмийг, улс орныг ямар үзэл санаагаар яаж авч явах вэ? Гэтэл улс төрийн хоёр том хүчин суурь юмнууд дээрээ зөвшилцөж, үзэл санаагаа нэгтгээгүй байна. Бид шинэ Зеланд шиг, эсвэл Сингапур шиг хөгжих ёстой гэдэг зөвшилцөөнөө төрийн дээд түвшинд хийж, намууд энэ үзэл санаа, үзэл баримтлалдаа өөрсдийн хувь нэмрийг оруулахын төлөө өрсөлдөхөөс биш. Бодит эдийн засгаа хувааж идэх, төсвөө хувааж идэх дээр ажилладаг. Ийм өнөө хүртэл явж ирсэн зарчмаасаа ухрах хэрэгтэй.

- Бүр байхгүй болгох гэдэг ч юм уу
- Миний модель бол энэ уул уурхай гээч урт настай, удаан жаргалтай эд биш шүү дээ. Тийм үү. Гэхдээ бодитой мөнгө, хөрөнгийг агуулсан зүйл. Энэнээс гарах мөнгөн орлогоо миний дээр хэлснээр пуужингийн түлш шиг ашиглах. Тэгээд таталтаас тодорхой өндөр түвшинд хүрсний дараа өөрөө хөгжөөд явдаг механизм руу оруулах ёстой. Тэгээд буцаж унах магадлалыг нь аль болох багасгах. Тэр боломжийг нь энэ уул уурхай бидэнд өгөөд байгаа. Гэтэл бид үүнийгээ тарааж цацах, хувааж авах ажиллагаа руу манай улс төр, улс төрчид маань орчихоод байгаа юм.

- Үүнийг тэгээд одоо яах вэ? Нэг нь гарч ирээд л нөгөөгийнхөө хийснийг татаж унагаад байна. Тэгэхээр хуульчлах уу?
- Хуульчлах, хуульчлахгүй гэдэг асуудал.  Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж авилгалын эсрэг, энэ замбараагүй эдийн засгийн эсрэг юм эхэлчихээд байгаа. Тэр нь яаж хэрэгжиж байна гэдэг дээр бид бодолцох л хэрэгтэй. Нөгөөтэйгүүр, уул уурхайгаас орж ирж байгаа мөнгөө бодитой тйирэлт (пуужингийн), түлш түлхэлт болгоход эдийн засгийн механизмаа тогтоох хэрэгтэй.

- Модель...
- Модель биш ээ. Эхлээд хөрөнгө оруулалт хаашаа явах вэ? Монгол хүн бол материаллаг үйлдвэр дээр чадвар муутайгаас гадна туршлага муутай. Манай уламжлалт нүүдлийн аж ахуй маань идэвхт ажиллагааг шаарддаггүй. Тийм л амьдрах, амь зуух аргаар хэдэн мянган жил явчихсан үндэстэн. Гэтэл хүн төрөлхтний түүхэнд 300-аад жил шууд нөлөөлсөн Монгол шиг үндэстэн байдаггүй юм. Шинэ санаа, шинэ юм оруулсан. Гэтэл тэр нь дандаа удирдлага, менежментийн талбарт. Ерөөсөө материаллаг юм байхгүй. Манайхан хааяа ярьдаг, дугуй тооно, эмээл, гэр, гээд ярих гээд байдаг юм. (инээлдэв) Цаасан мөнгөн тэмдэгт бий болгосон. Банкны салбарын мэргэжилтэн үүнийг том гэж ярина. Төрийн байгуулалтын хүрээнд Шуудан буухиа. Цэргийн зохион байгуулалтын хүрээнд асар олон юм бий. Дипломат ёс. Элчингийн эрх дарх юув? Паспортын систем. “Гэрэгэ” гэж ярьдаг даа. Олон юм бий. Нэг сонин юм ярихад түүхчидтэй хүртэл ярихад тэр үеийг их балмад үеийнх гээд байдаг. Гэтэл манай том түүх чинь дундад зууны түүх шүү дээ. Дундад зуун гэдэг чинь орчин үеийн яг өмнөхөн байсан юм шүү дээ.

- Одоо тэгээд яах вэ? Нэгдээд хийж байгаа модель бүү хэл зүг чиглэл алга байдаг байж.
- Бид одоо хүүхэд үр садаа бодоод хоёр том улс төрийн хүчин энэ улс чинь ингэж хөгжих юм байна аа гэсэн нэг ойлголттой болох нь чухал. Аль нь ч гарч ирсэн хөгжих тэр зам замнал, зүг чигтээ гар хүрэхгүй байх ёстой. Бодит эдийн засагтаа хүрдэггүй байх. Тэгвэл тэр нийгмийн идэвх, бүтээлч санаа аяндаа өөрөө хөгжөөд явна. Харин нийгмийн чанартай юман дээрээ хоёр нам санаагаа уралдуулаад л явж байг. Америкийн хоёр нам чинь тэгж л хоорондоо өрсөлддөг шүү дээ. Бүгд найрамдахчууд Б.Обомагийн эрүүл мэндийн даатгалын асуудал баларлаа гээд шуугиж байна. Ийм л юман дээр явж байна.

- Өнөөдөр төрийн албаны маань чанар ямар байгаа билээ?
- Төрийн албан хаагчийн чанар үнэхээр байхгүй болчихжээ. Мэргэжил мэргэшлийн тухай ойлголт байхгүй болсон. Одоо чинь нутгийнхнаа авчирхаас гадна дөнгөж сургууль төгссөн баахан хүүхдүүд төрийн төв байгууллагуудаар дүүрлээ. Монголын тухай ойлголт байхгүй нь дүүрч гэхэд бичиг сачиг төлөвлөж чадахгүй. Мэдээллийг мэдлэг гэж ойлгодог болчихсон.

- Улс төрийн хоёр хүчин нэгдмэл бодлоготой байхын чухлыг Та ярилаа. Жишээ нь, Засгийн газар байгууллагдахад МАН-ын оролцоо алга. Толгойгоороо хөлөө хийнэ үү, хөлөөрөө толгой хийнэ үү, бидний дур гэсэн шиг АН аашилж байна гэж үздэг хүмүүс байна.
- МАН-ын оролцоо байх ёстой. Тэр байж гэмээ нь АН-ын хаа хамаагүй, фракц бүлэглэлийн сонирхол дагуулсан томилгоонууд хийгдэхгүй шүү дээ. Ингэсэн тохиолдолд мэргэжил, мэргэшил, чадвар зэргийг нь харж томилоно. Ер нь эцсийн эцэст бүх хариуцлага бол УИХ дээр тохогдоно. Энэ бүх буруу томилгоог Засгийн газар биш УИХ хянах ёстой, түүнтэй  хариуцлага тооцох ёстой.

- Парламент маань юун хянах, хариуцлага тооцох. Өөрөө энэ бүгдийн үүр болчихоод байна гэж олон нийт үзээд байна шүү дээ.
- Үнэн. УИХ үүр нь болчихоод байна. Ийм Засгийн газрыг УИХ өөрөө л байгуулсан шүү дээ.

- “Сайн хааныг муу хаанаар солино” гээч шиг л юм болж дээ. “Ямар ард түмэн байна. Тийм хаан байна” гэдэг шиг юм болжээ. Ямар УИХ байна тийм Засгийн газар байна.
- Засгийг байгуулахад бүх намууд идэвхийлэн оролцох ёстой. Ардын нам Засгийг байгуулахад хуруу хөдөлгөсөнгүй шүү дээ.

- Дээд шатаа болъё. Дунд, доод шатанд “гайхаж” барамгүй томилгоонууд их явж байна шүү дээ. Та бидний төрийн албан хаагчийн тухай дээр ярьсан шиг. Аливаа томилолтонд МАН-ын оролцоог нам дарчихаад байна шүү дээ.
- Нам дарж байгаа нь үнэн. Энэ нь өнөө л Төрийг барих ойлголтоор биш намын өрсөлдөөн сөргөлдөөн гэдэг ойлголтоор нам дарсан. Төрийг барих ойлголтоор бол энэ улс хаашаа явах юм бэ? Бид яаж хамтарч зүг чигээ тодорхойлох юм бэ гэсэн асуултанд хариулна.

Өөр нэг юм яръя. Бондыг хэтэрхий эрт авчихлаа. Бэлтгэлгүй байсан гээд юм яриад байна шүү дээ.
- Тийм.

- Бондыг яг бодит зах зээл бий болчихсон, нөхцөл бүрдсэн яг тэр үед амжиж авсан.Эрт аваагүй, бас орой ч аваагүй. Тэгээд дараа нь Засгийн газрын үйл ажиллагаа бүх тэр нөхцөл байдлаа нураахын төлөө юм шиг явсан.
- Жишээлбэл?... Хаана, юунд хувиарлахаа мэдэхгүй байсан юм биш үү?
- Хаана юунд өгөхөө мэдэхгүй байгаа даа биш.Яаж хувиарлах уу гэдэг дээр Н.Алтанхуяг ганцаараа шахуу дээр төсөл шалгаруулах зөвлөл байгуулаад тэр дотроо хэдэн сайд нараа оруулчихаж байгаа юм. Мэргэжлийн ганц  ч хүн байхгүй. Сайд нар нь тухайн салбар дээрээ анх удаа очиж байгаа улсууд. Тэгэхээр салбарынхаа бодит эдийн засгийг яаж мэдэх юм. Салбарыгаа судалж, мэдэхээсээ өмнө бондын мөнгө рүү орлоо.

- Социализмын үед өмчийн хувьд төрийн монополь байсан бол одоо олигархийн засаглал бий болчихлоо гээд олон нийт бухимдаад байна. Та өмчийг задлаж чадсан хүн. Энэ олигархийн монополийг задлах талаар санал оноо гэвэл юу хэлэх вэ? (инээлдэв)
- Олигархийг задлах нэг арга байна. Одоо энэ лоббигоор явж байгаа байдлыг засах хэрэгтэй. Үүний оронд төр засаг, намууд энэ олигарх гээд байгаа улстайгаа зөвлөлддөг байх. Төр засаг бодит эдийн засгаас тусдаа байх ёстой. Бодит эдийн засаг маань тусдаа шийдвэр гаргагчидтай байх ёстой. Өнөөдөр төр засаг бодит эдийн засагт хэтэрхий оролцоод байгаа учир тэр олигархууд гэгддэг хүмүүс чинь төр засаг руу хуулираад байна. Ийм учраас үйл ажилагаагаа хэвийн явуулахын тулд хуучин бол лоббиддог байсан бол одоо төрд ороод ирцгээсэн байна.

- Гадаад хөгжсөн орнуудын кино ший үзэж байхад тухайн орны Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд нь баячуулаа гуйдаг шүү дээ. “Манай бодлого ийм байна. Тиймээс энэ тал дээр нь дэмжээд өгөөч ээ ч” гэдэг юм уу.
- Харин тийм. Гуйдаг байхгүй юу.

- Манайхан захиран тушаагаад ч байгаа юм уу, эсвэл одоо...
- Булааж авдаг ч юм уу. Харин тийм л юм үзэгдээд байна.

- Зарим хөрш зэргэлдээ оронд бол бүр айлган сүрдүүлдэг. Шорон оронд ч хийдэг. Манайд ч тэр процесс явж буй юм шиг...
- Тэр процесс эхэлсэн, эхлэл бол нилээн эртнийх. Одоо хэдийбээр засч залруулах гэж байгаа хэдий ч тийм юм бас л харагдаад байна. Тэгэхдээ хуулийн аргаар.

- Манай баячууд чинь эхлээд ганзагчинаас компаны захирал хүртлээ хөгжсөн. Дараа нь магнатууд болсон. Тэд олсон юмаа хамгаалахын тулд өөрсдөө улс төр тийшээ явах хэрэгтэй болсон. Хэмжээ хэмжээгээрээ. Зарим нь төрд орж чадаагүй. Тэгээд тэднээс Та бидний ярьсан дээрх шалтгаанаар нилээд нь олигарх  руу хөл тавилаа шүү дээ.
- Тийм. За нэг иймэрхүү юм яриад байвал яриад л байна. Үндсэндээ эндээс ямар гаргалгаа гаргах вэ гэвэл дандаа философийн хэмжээнд. Тэгээд тэр философийн хэмжээнд санаж бодож байгаа хүмүүс байна уу гэхэд олж хайхад бэрхтэй. Тийм болчихсон. Их хурал дотор ч, Засгийн газрын дотор ч, намуудын удирдлагын дунд ч тэр.

- Манай парламентийн засаглал бидэнд тохирохгүй байна. Засгийн эрх мэдэл хувиарлалт буруутай гэх хэсэг ч байна.
- Засаглал буруутай гэж бас ярьж болно шүү. Манай Монголчуудын тархины бэлтгэл нь парламентийн засаглалын хэмжээнд хүрээгүй байх шиг байна.

- Манайханд хөгжихөд индивид  чанар нь дутаад байдаг юм уу?
- Монгол нүүдэлчин хүн чинь өөрөө индивидуал шүү дээ. Бүр эгиост хэмжээний индивидуал. Тийм үү. Би өөрөө өөрийгөө дааж явна аа гэдгээс цаана нь бүр эгоист маягийн индивидуал.

- Таны хэлсэн их ортой юм шиг санагдлаа. Манайханд чинь одоо бүр ичих, нэрэлхэх гэдэг ойлголт бүр үрэгдчихэж...Өөрийнхөө дүүг, хүргэн, бэр, эхнэрийнхээ дүүг ч юм уу өөрийнхөө харъяа албанд тавьдаг. Өнөө ашиг сонирхолын зөрчил гэдэг аман дээр л байх шиг байна. Уг нь төрийн албаны зөвлөл зөвхөн шалгалт авах биш үүнийг л зохицуулж баймаар...
- Ичих гэдэг ер нь Монгол хүнд байдаггүй ч байж магадгүй. Бид чинь “совесть” гэдэг үгийг орчуулж чадахгүй өдий хүрлээ гэдэг шүү дээ. (инээлдэв) Хэт индивидуал үзэлтэй хүн барагтай хүний бодож санаж явааг тооцож, тоодоггүй байхгүй юу. Үл тоомсролдог. Тэр утгаараа соёл байхгүй. Соёл байхгүй бол ичихгүй шүү дээ.

- Хэрэв ээ ийм юм бол бид соёл иргэншил гэж ярих чинь утгагүй юм биш үү? Алалцаад л дуусах хэрэгтэй юм биш үү? Худлаа юм тунхаглаад л өөрсдөө араатан шиг байцгаах юм...
- Ер нь бол нүүдэлчин хүмүүст бол нийгэм гэдэг ойлголт байхгүй л байхгүй юу. Өөрөө өөрийгөө болгоод явдаг тийм амьдралын хэдэн мянган жилийн замналтай.

- Харин тийм ээ. Ичихгүй байна гэдэг чинь тэгээд бүх юм утгаа алдах юм биш үү? Бидний яриа энэ хүрээд гацлаа гэхэд хаашаа юм өндөрлөлөө. Дахиад уулзах боломж гарах болов уу?


Х.Бүрэнтогтох

Эх сурвалж http://www.info.mn
Таалагдвал LIKE бэлэглээрэй.

Сонирхолтой мэдээ

Сэтгэгдлийг ачаалж байна ...
Нийтлэлийн архив